Asya
Vikipedi, özgür ansiklopedi
Avrupanın doğusunda, Büyük Okyanus'un batısında, Okyanusya'nın kuzeyinde ve Arktik Okyanus'un güneyinde bulunan kıta.
Eski dünya kara kütlesinin bir parçası olan Asya 44 391 163 km²'lik yüz ölçümü ile dünyanın en büyük kıtasıdır. Aynı zamanda 1 010 m'lik ortalama yükseltisiyle de dünyanın en yüksek kıtasıdır. Asya bu yükseltisini; dünyanın en yüksek zirvelerini bünyesinde barındıran Himalaya Dağları'na borçludur.
Asya, kuzey-güney doğrultusunda 8 490 km genişliğindedir. Kıtanın en kuzeyinde, Rusya'da Çelyuskin Burnu (77° 42' 55 K paraleli) yer alırken, en güneyinde, Malakka Yarımadasında ki Buru Burnu (1° 14' 17 K paraleli) bulunur. Adaları esas aldığımız taktirde, Severneya Zemlya adası (81° 16' 23 K paraleli) ile Endonezya'ya bağlı Rudi Adaları (11° 00' 19 G paraleli) arasında 10 245 km'dir.
Kıta doğu batı doğrultusunda; Türkiye'nin de en batı ucu olan Gökçeada'nın Avlaka Burnu (25° 38' 59 D meridyeni) ile Çukçi Yarımadasında Dejnev Burnu (169° 40' 17 D meridyeni) arasında 8 200 km'dir.
Kıtanın özel konumu ise; Asya, kuzeyden Kuzey Buz Denizi ile sınırlıdır. Kuzey doğuda, Amerika'dan sığ bir deniz olan 100 km genişliğindeki Bering Boğazı vasıtası ile ayrılmaktadır.
Kıta doğuda Büyük Okyanus ile sınırlanır. Ancak kıyı açıklarında okyanus tabanından yükselen kuzey-güney doğrultulu dağların su üzerine çıkan kısımlarını oluşturan ada ve takım ada girlandları yer almaktadır. Burada; Aleut, Japon, Bonin ve Marian derin deniz çukurluklarından geçen ve "Andezit Hattı" adı verilen bir çizginin batısındaki bölge ile orada yer alan ada ve takım ada girlantları Asya anakarasına aittir.
Kıtanın güneydoğu sınırı biraz karışık olmakla birlikte Sunda Adaları ile Arafura Denizi arasından geçen hat sınır olarak kabul edile bilir. Kıtayı güneyden Hint Okyanusu sınırlandırmaktadır. Asya'nın batı sınırı ise oldukça tartışmalı bir meseledir. Bu konuda birçok araştırıcı farklı görüşler ileri sürse de, en doğru kabul edilen sınır; Ural Dağları, Ural Nehri, Maniç Oluğu, Karadeniz, Boğazlar, Ege Denizi, Akdeniz, Süveyş Kanalı ve Kızıldeniz üzerinden çekilecek bir hattır. Bu hattın doğusunda kalan Anadolu ve Kafkaslar Asya'dan sayılırken Trakya Avrupa'ya dahil edilmektedir.
Dünya üzerinde bulunan çeşitli en büyükler Asya'da toplanmıştır. Asya; kıtaların en genişi (44 391 163 km²) ve ortalama yükseltisi en fazla olanı ( 1 010 m)'dır. Ayrıca dünyanın en yüksek tepesi (Everest tepesi, 8 848 m), en büyük gölü (Hazar Gölü veya Denizi), en derin gölü (Baykal Gölü), dünyanın deniz seviyesinden en alçak yeri (Lut Gölü, göl yüzeyi -392 m), ve dünyanın en alçak havzası (Turfan Havzası -154 m) Asya kıtasında bulunmaktadır.
Asya; 3.5 milyarı aşan nüfusu ile dünyanın en kalabalık kıtasıdır. Dünyanın en kalabalık ülkesi olan Çin (1 284 303 705 kişi, 2002 tahmini) bu kıtada yer almaktadır. Asya dinlerinin de doğduğu kıtadır. Semavi dinler arasında İslamiyet, Hristiyanlık ve Musevilik dinlerinin her üçü de Ortadoğu'da ortaya çıkmıştır. Yine geniş kitlelere hitap eden Budizm ve Hinduizm de Asya menşeli dinlerdir. Asya aynı zamanda medeniyetler beşiğidir. Türk, Çin ve Hint medeniyetleri bu kıtada binlerce yıldır varlıklarını devam ettirmektedirler. Kıtada 100'ün üzerinde dil konuşulmaktadır. Kıtanın doğusunda sarı, güney kısmındaki adalarda siyah geri kalan kısımlarında ise beyaz ırktan insanlar yaşamaktadırlar.
[değiştir] Ekonomi
İnsanlığın üçte biri Çin’de ve Hindistan’da yaşamaktadır. Son otuz yıl içinde Dünya ekonomisinin yapısını değiştirecek önemde ilerlemeler kaydetti bu iki ülke. Ne var ki Avrupa gibi Türkiye’de de birçok aydın olayları “ekonomik milliyetçilik” gözlüğünden okumaya devam ediyor. Bu iki yeni devin ortaya çıkışı Türkiye için bazı fırsatlar ve tehditler doğuracak. Ancak henüz “olgunlaşma” aşamasına erişmemiş bu ekonomilerin iç yapılarını, zayıf yanlarını ve çalışma yöntemlerini yakından tanımak ülkemiz için birinci derecede önem taşıyor. Devletçilik denen hatalı yolu terk ettikten sonra hızla yükselen iki yeni süper gücün geçmiş hatalarına hatta bugünkü eksikliklerine bakıldığında Türkiye ile ortak yönleri çok. 30 milyar dolara yaklaşan cirosu ve istihdam ettiği 224 bin elemanıyla Dünya’nın en büyük demir-çelik firması Mittal’in hint kökenli olması bir rastlantı değil. IBM’in PC bölümünü satın alarak Dünya’nın en büyük PC üreticisi haline gelen Lenovo firmasının Çinli oluşu da. Sadece 2006’da Çin ve Hint kökenli firmalar özellikle Avrupa ve Amerikalı firmaları satın almak için 38 milyar dolar harcadılar. Bir karşılaştırma yapmak gerekirse GAP’ın maliyetinin 32 milyar dolar, BTC boru hattının 3.6 milyar dolar veya Türkiye’nin 2006 savunma bütçesinin 9 milyara yaklaştığı hatırlatılabilir.
[değiştir] Ülkeler
Ülke ve Bayrağı | Yüzölçümü (km²) |
Nüfus | Nüfus Yoğunluğu (km²) |
Başkent |
---|---|---|---|---|
Orta Asya ve Güney Asya: | ||||
![]() |
488,100 | 4,603,244 (Temmuz 2001) |
9.4 | Aşkabat |
![]() |
2,717,300 | 15,233,244 (Temmuz 2006) |
5.6 | Astana |
![]() |
447,400 | 27,307,134 (Temmuz 2006) |
61.0 | Taşkent |
![]() |
198,500 | 5,213,898 (Temmuz 2006) |
26.2 | Bişkek |
![]() |
143,100 | 6,578,681 (Temmuz 2001) |
45.9 | Duşanbe |
![]() |
1,648,000 | 68,688,433 (Temmuz 2006) |
41.6 | Tahran |
![]() |
647,500 | 31,056,997 (Temmuz 2006) |
46.4 | Kabil |
![]() |
803,940 | 144,616,639 (Temmuz 2001) |
179.8 | İslamabad |
![]() |
3,287,590 | 1,095,351,995 (Temmuz 2006) |
333,1 | Yeni Delhi |
![]() |
140,800 | 25,284,463 (Temmuz 2001) |
179,5 | Katmandu |
![]() |
65,610 | 19,408,635 (Temmuz 2001) |
80.2 | Kolombo |
![]() |
300 | 359,008 (Temmuz 2006) |
1196.6 | Male |
![]() |
47,000 | 2,279,723 (Temmuz 2006) |
48.5 | Thimphu |
![]() |
144,000 | 147,365,352 (Temmuz 2006) |
1023.3 | Dakka |
Orta Doğu: | ||||
![]() |
437,072 | 26,783,383 (Temmuz 2006) |
61.2 | Bağdat |
![]() |
185,180 | 18,881,361 (Temmuz 2006) |
101.9 | Şam |
![]() |
10,400 | 3,874,050 (Temmuz 2006) |
372.5 | Beyrut |
![]() |
92,300 | 5,153,378 (Temmuz 2001) |
55.8 | Amman |
![]() |
1,960,582 | 22,757,092 (Temmuz 2001) |
11.6 | Riyad |
![]() |
212,460 | 2,622,198 (Temmuz 2001) |
12.3 | Muskat |
![]() |
527,970 | 18,078,035 (Temmuz 2001) |
34.2 | San'a |
![]() |
11,437 | 885,359 (Temmuz 2006) |
77.4 | Doha |
![]() |
17,820 | 2,418,393 (Temmuz 2006) |
135.7 | Kuveyt(Şehir) |
![]() |
665 | 698,585 (Temmuz 2006) |
1050.5 | Manama |
![]() |
82,880 | 2,602,713 (Temmuz 2006) |
31.4 | Manama |
Doğu Asya: | ||||
![]() |
9,596,960 | 1,313,973,713 (Temmuz 2006) |
136.9 | Pekin |
![]() |
377,835 | 127,463,611 (Temmuz 2006) |
337.3 | Tokyo |
![]() |
35,980 | 23,036,087 (Temmuz 2006) |
640.2 | Taipei |
![]() |
1,565,000 | 2,654,999 (Temmuz 2001) |
1.6 | Ulanbatur |
![]() |
120,540 | 23,113,019 (Temmuz 2006) |
191.7 | Pyongyang |
![]() |
98,480 | 48,846,823 (Temmuz 2006) |
496.0 | Seul |
Güney Doğu Asya: | ||||
![]() |
678,500 | 47,382,633 (Temmuz 2006) |
69.8 | Yangon |
![]() |
514,000 | 61,797,751 (Temmuz 2001) |
120.2 | Bangkok |
![]() |
181,040 | 13,881,427 (Temmuz 2006) |
76.6 | Phnom Penh |
![]() |
236,800 | 6,368,481 (Temmuz 2006) |
26.8 | Vientiane |
![]() |
329,560 | 79,939,014 (Temmuz 2001) |
242.5 | Hanoi |
![]() |
329,750 | 24,385,858 (Temmuz 2006) |
73.6 | Kuala Lumpur |
![]() |
1,919,440 | 245,452,739 (Temmuz 2006) |
127.8 | Jakarta |
![]() |
647 | 4,300,419 (Temmuz 2001) |
6646.7 | Singapur |
![]() |
5,770 | 379,444 (Temmuz 2006) |
65.7 | Bandar Seri Begawan |
![]() |
300,000 | 89,468,677 (Temmuz 2006) |
298.2 | Manila |
![]() |
14,609 | 950,000 (Temmuz 2006) |
65.0 | Dili |
Kuzey ve Batı Asya: | ||||
![]() |
17,075,200 | 142,893,540 (Temmuz 2006) |
8.3 | Moskova |
![]() |
29,800 | 2,976,372 (Temmuz 2006) |
99.8 | Erivan |
![]() |
69,700 | 4,661,473 (Temmuz 2006) |
66.8 | Tiflis |
![]() |
86,600 | 7,961,619 (Temmuz 2006) |
91.9 | Bakü |
Anadolu: | ||||
![]() |
814,578 | 70.586.256 | 94.8 | Ankara |
Toplam | 47,884,117 | 3,969,989,692 | 328.3 |
[değiştir] Notlar
- ^ Kazakistan'ın topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.
- ^ Doğu Timor 20 Mayıs 2002'de bağımsızlığını ilan etmiştir.
- ^ Rusya'nın topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.
- ^ Ermenistan'ın topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.
- ^ Gürcistan'ın topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.
- ^ Azerbaycan'ın topraklarının bir kısmıAvrupa'dadır.
- ^ Türkiye'nin topraklarının küçük bir kısmı Avrupa'dadır.
![]() Afrika-Avrasya |
![]() Amerika |
![]() Avrasya |
![]() Okyanusya |
||||||||||||||||||||||||
![]() Afrika |
![]() Antarktika |
![]() Asya |
![]() Avrupa |
![]() K. Amerika |
![]() G. Amerika |
||||||||||||||||||||||
Gondvana • Lavrasya • Pangea • Panotya • Rodinya • Kolombiya • Kenorland • Ur • Vaalbara |
|||||||||||||||||||||||||||
Atlantis • Kerguelen Yaylası • Lemurya • Mu • Terra Australis • Zealandiya |